Powszechnie uważa się, że roda tworzą ludzie stojący w kręgu, ponieważ to oni dostarczają kręgowi
energii i magii, to od nich zależy jak potoczy się roda i jakie wytworzy się axé.
Należy jednak pamiętać, że najważniejszym elementem roda, najważniejszym instrumentem jest
berimbau, gdyż to on nazywany jest mestre w roda. Berimbau jest królem roda i tak, jak bez króla nie
ma monarchii, bez berimbau nie ma roda, bez względu na ilość stojących w kole osób i nie zważając
na styl, który ćwiczą. Berimbau jest świętością, przed którą przyklęka się i prosi o wejście do roda, nie
zawsze pyta się o zgodę mestre, ale zawsze należy zapytać berimbau. To on wygrywa pierwsze
dźwięki w roda i kończy ją. Nadaje tempo grze, wyznacza, kiedy gracze muszą zakończyć lub uspokoić
swoją grę. Berimbau jest sercem roda, jeśli w roda przygrywa dobry berimbau, roda wzrasta w axé.
Capoeira w Polsce jest stosunkowo „młoda”, dlatego też często zdarza się, że capoeristas przywiązują
większą wagę do sprawności fizycznej, uważając berimbau za dodatek, tło, akompaniament.
Jednakże, jedynie poprzez poznanie wszystkich aspektów capoeira można stać się „capoerista
completo” czyli capoerista z krwi i kości.
Historia
Obecność berimbau w capoeira liczy sobie około 100 lat, na starych fotografiach nie widać berimbau,
są tam jedynie instrumenty perkusyjne, takie jak bębny. Tak naprawdę nie wiadomo kiedy i jak
berimbau pojawił się w capoeira. Jego pochodzenie nie jest jednoznaczne, tak jak zresztą
pochodzenie capoeira. Różne źródła podają, iż najprawdopodobniej instrument ten pochodzi z Afryki,
gdzie spełniał rolę muzyczną, aczkolwiek mógł też powstać z łuku łowieckiego Indian
południowoamerykańskich.
Dawniej używano tzw. berimbau de boca – w Polsce znany jako drumla, instrument ten był zrobiony z
elastycznego metalu i aby na nim grać, należało włożyć go do ust i uderzać w niego palcami aby
wydobyć dźwięk.
Obecnie używa się berimbau da barriga, który składa się z: verga – czyli kija, cabaça – czyli tykwy,
arame – czyli struny. Aby wydobyć z niego dźwięk potrzebne jest jeszcze dobrão – czyli moneta lub
pedra – kamień oraz baqueta – patyczek.
Omówienie poszczególnych elementów berimbau
Verga – kij
Berimbau zrobiony jest z drzewa nazywanego beriba, ponieważ jest to drzewo mocne, giętkie i
posiada doskonałe właściwości akustyczne. Czasami berimbau jest robiony z gujawy, bambusa lub
jequitibá, a w Polsce z leszczyny. Jednak rodzaj drewna ma wpływ na barwę dźwięku.
Właściwa długość Verga wynosi 6,5 dłoni (odległość między końcem kciuka i małego palca w
rozwartej dłoni), grubość kija dobiera się na oko, zazwyczaj cieńsze wykorzystuje się na berimbau
gunga, ten który daje niskie dźwięki, a grubsze na berimbau viola, czyli dający wyższe dźwięki.
Kij na berimbau nie musi być idealnie prosty, należy jednak pamiętać, że jeśli wybierzemy bardziej
wygięty kij, będzie on służył krócej. Sęki w drewnie nie mają wpływu na dźwięk, ale berimbau w tym
miejscu może się łamać, dlatego należy zwrócić na nie szczególną uwagę przy zakupie instrumentu,
oczywiście kij nie powinien mieć żadnych pęknięć, szczególnie poprzecznych. Pęknięcia zdarzają się
oczywiście podczas użytkowania instrumentu, nie należy ich jednak kleić, najlepiej obwiązać je ciasno
sznurkiem.
Z natury każdy kij berimbau osłonięty jest przez korę, którą zazwyczaj usuwa się podczas
przygotowania instrumentu, następnie kij pokrywa się przezroczystym lakierem, który pełni funkcję
ochronną i nadaje ładny wygląd. Angoleiros malują swoje berimbau na różne kolory, w capoeira
regional praktyka ta jednak nie jest stosowana. Mestre Bimba mówił, że malowanie psuje dźwięk
berimbau.
Na samej górze kija przyczepia się gruby kawałek skóry, o którą będzie opierać się struna. Dół
berimbau, zwany ‘Pé do berimbau’, w stylu angola jest zakończony na płasko, natomiast w regional
jest zaostrzony, pełniąc tym samym funkcję obronną.
Cabaça – pudło rezonansowe berimbau
Wybór wielkości cabaçy zależy od rodzaju dźwięku, jaki chcemy wydobyć z instrumentu. Cabaça
powinna być indywidualnie dobrana do verga. Najbardziej polecane są cabaçy z kulistej tykwy,
dobierając cabacę do verga trzeba zwrócić uwagę aby była wypukła i stykała się z verga, nigdy nie
może być wklęsła. Najlepsze są cabaçy z cienkiej tykwy, gładkiej w środku, niestety są one dosyć
delikatne. Jeśli tykwa jest w całości, najlepiej sprawdzić jej grubość przez pukanie, im wyższy dźwięk
wydaje, tym jest cieńsza.
Zanim wytniemy otwór w tykwie, można ją wyczyścić mocząc w wodzie i skrobiąc nożem. Następnie
przygotowując tykwę wycinamy otwór zwany boca do berimbau – usta berimbau – najczęściej otwór
ten jest odmierzany od kubka z naddatkiem grubości palca, zaznacza się linię pisakiem i odcina piłką
dookoła.
Rozstaw otworów, przez które przechodzi sznurek mocujący cabacę do verga, jest dopasowywany do
szerokości kija. Sznurek ten odgrywa ważną rolę, ponieważ to on transportuje drgania struny do
cabaçy. Najlepiej używać sznurka bardzo sztywnego, oryginalnie jest on zrobiony z pokrzywy chińskiej
(po portugalsku nazywany „rami”).
Cabaçę można polakierować, nie zaleca się jednak malowania jej farbami, tak samo jak w przypadku
verga. Jeśli cabaça pęknie, można ją skleić klejem, nigdy nie taśmą klejącą. Aby długo służyła, należy
chronić ją przed wilgocią, pleśnią i kornikami.
Arame – Struna
Długość struny dobierana jest indywidualnie do każdej verga, należy zostawić zapas który owija się
wokół górnej części kija. Drut najlepiej pozyskać z małej opony, ponieważ wtedy jest on odpowiednio
cienki i daje dobry dźwięk. Dawniej ciężko było zdobyć opony samochodowe, dlatego używano
berimbau de boca, o którym była mowa wcześniej. Po wyciągnięciu struny z opony, trzeba ją bardzo
dokładnie wyczyścić z kawałków gumy i rdzy, ponieważ ma to ogromny wpływ na dźwięk. Na końcach
struny robi się pętelki, nie wolno obcinać drutu, tylko należy wyginając go na różne strony, zmiękczyć
i urwać, jeśli użyjemy nożyc lub obcęgów drut będzie zbyt ostro zakończony.
Do jednej z pętelek przywiązujemy sznurek długi na około 2 dłonie. Mocując strunę do verga
pamiętaj żeby sznurek nie był zbyt długi i zbyt wiele razy owinięty wokół verga.
Dobrão – moneta, kamień
Do gry na berimbau w Brazylii, najczęściej używa się monety, gdyż połączenie metalu z metalem, daje
lepszy dźwięk. Zazwyczaj wykorzystuje się stare duże monety 40 reis w Brazylii, ale niektóre grupy
wydają monety ze swoim logiem. Jeśli używamy kamienia, należy zwrócić uwagę aby był on
niekruszący się i twardy.
Baqueta – patyk
Patyk, którym uderzamy w strunę najczęściej zrobiony jest z beriby, z połamanych vergas. Baqueta
powinna być lekka i wytrzymała. Zazwyczaj ma długość około 1,5 dłoni. Baquetę trzyma się za grubszy
koniec i uderza cieńszym.
Caxixi – grzechotka
Wydaje szeleszczący dźwięk i jest nieodzownym elementem gry na berimbau. Caxixi splecione jest z
włókien timbó na kształt przypominający gruszkę. Dno caxixi zrobione jest z kawałka cabacy, tego,
który zostaje po wycięciu boca de berimbau. Do środka wsypuje się małe kamyczki, nasiona
niektórych drzew np. açai.
Dodatkowe informacje:
Casamento do Verga e cabaça – małżeństwo verga i cabaçy
Kupując berimbau, najlepiej poradzić się doświadczonego gracza, który dobrze dobierze cabaçę do
verga. Jeśli berimbau dobrze gra, to znaczy, że jego elementy są dobrze dobrane, mówi się wtedy o
małżeństwie verga i cabacy. Dobieranie tych dwóch elementów może być czasochłonne, ale
wprawiony gracz dobierze je odpowiednio.
Napinanie berimbau
Mestre Bimba napinał berimbau na siedząco, co można zobaczyć na filmikach. Aby dobrze napiąć
należy zablokować pé (stopę berimbau) i dociskać kolanem na środku z wyczuciem, uważając na udo i
strunę. Napina się zawsze mocno, potem można strunę popuścić by otrzymać dobry dźwięk. Cabaçę
zakłada się od dołu, chociaż początkujący odwracają berimbau od góry nogami. Wysokość cabaçy
ma ogromne znaczenie, nie należy ciągnąć jej bardzo wysoko, powinna znajdować się nie wyżej niż
odległość dłoni od pé.
Berimbau Mestre Bimba
Mestre Bimba przywiązywał ogromną wagę do tego instrumentu, nie miał jednak żadnego sekretu
jak dobierać cabaça do verga, po prostu wsłuchiwał się w brzmienie i na tej podstawi dopasowywał
części składowe.
Angoleiros lubią napinać berimbau bardzo mocno, z kolei Mestre Bimba wolał poluzowaną strunę,
gdyż to sprawia, że berimbau jest doskonały do wariacji i akcentów.
My w regional powinniśmy szukać dźwięku takiego właśnie berimbau, odpowiednio dobrany
berimbau samodzielnie w roda jest w stanie zagrać za trzy.
Długowieczność beri – czyli jak sprawić żeby berimbau długo nam towarzyszył
Pamiętaj, aby po graniu zawsze rozpinać instrument, berimbau nie może spać napięty. Odegnij
berimbau aby go nieco wyprostować po graniu. Chroń przed wilgocią i chłodem. Dawni capoeiristas
mówili, żeby nie pożyczać berimbau na długo.
Słowo od Tamarindo
Berimbau przekazuje to, co serce chce powiedzieć, więc trzeba grać z sercem i wkładać w to duszę,
taki jest sekret. Żaden berimbau nie zagra dobrze bez towarzyszącej mu duszy grającego.
Znani tocadores do berimbau
Grający stare rytmy z capoeira primitiva, mestre z Ilha de Mar Grande w Salvadorze, Mestre Silvio
Acarajé – nagrał płytę „A saga do Urucungo”.
Najważniejsi w historii – Mestre Waldemar da Paixao da Liberdade. W dzielnicy Liberdade było kiedyś
dużo capoeiristas, tam urodził się też Bimba.
Mestre Gigante – oficjalny gracz Bimby. Żyje do dziś, grał w filmie Capoeira Iluminada. Zapraszany na
wydarzenia tylko by grał, tak jak Toni Vargas by śpiewał.
Olavo, znany twórca beri i bardzo szanowany gracz.
Muzyk, Dinho Nascimento.
Słowo na koniec
Każdy capoerista powinien mieć berimbau.
Opracowała Dona Ponta – na podstawie wykładu Banana, jego osobistych poszukiwań i wywiadów z
Mastre Zambi